Filosofie

Niets is wenselijker dan in je eentje te zijn

 … en de dagen vermenigvuldigen zich, de ene identiek aan de andere.

Ik sla de vormloze tijd aan stukken door wat te wandelen, te lezen, te schrijven, bij vlagen het onzichtbare vrezend, terwijl het zichtbare – de streeploze lucht, de schoongeveegde stad – juist aan de beterende hand lijkt. Als de mens schuilt, fluiten de vogels. En hoe toepasselijk dat ik tijdens deze lockdown Kenko lees, de Japanse heremiet die in de veertiende eeuw de dagen mijmerend achter zijn inktsteen doorbracht en lukraak noteerde wat in hem opkwam. Omdat je, zo schreef hij, een winderig gevoel krijgt als je niet zegt wat er op je hart ligt. ‘En dus laat ik mijn penseel maar zijn gang gaan. Het is een zinloos vertier, maar alles wat ik schrijf mag dan ook versnipperd en weggegooid worden – het is niet de bedoeling dat iemand het ooit te zien krijgt.’ Wat me de beste benadering van schrijven lijkt, eentje die voorkomt dat je pirouettes gaat maken voor het publiek. Link

Jongens, pik het niet meer

‘Het is een tijd die niemand ooit heeft meegemaakt. Dit is splinternieuw voor iedereen. Dus niemand weet hoe het verder zal gaan. Maar wat me opvalt, is dat de rolverdeling in de samenleving weer duidelijker wordt. Het kabinet neemt maatregelen en de burgerij vindt die leidende rol prettig. En ook het parlement weet weer wat het moet doen, namelijk die maatregelen controleren. Je ziet ook dat de wetenschap weer meer op waarde wordt geschat. Gelukkig, want dat was een zeer zorgelijke ontwikkeling, dat Parlementsleden zeiden: ik geloof de wetenschap niet. Terwijl politici moeten beseffen dat ze geen wetenschappelijk debat kunnen voeren, daar hebben ze eenvoudig de deskundigheid niet voor. Ze moeten de resultaten van de wetenschap politiek en maatschappelijk interpreteren. En ik vind dat het kabinet dat momenteel verstandig doet. De regering regeert. En dat is wat mensen bij een crisis prettig vinden. Ik heb dat zelf gemerkt in de tijd van hoog water, in 1995. Ik was toen Commissaris van de Koningin in Gelderland en wij moesten mensen evacueren. Dat is de enige periode in mijn politieke loopbaan geweest dat ik brieven kreeg met: ‘Wat fijn dat er een overheid is die een beslissing neemt. Want dan weten we wat we moeten doen.’ En dat zie je nu ook weer. Maar natuurlijk zijn er ook tal van problemen, vooral omdat we zo weinig weten over hoe het verder zou kunnen gaan en hoe het verder zou moeten gaan. We moeten stap voor stap, tastenderwijs, door deze tijd heen. Of, zoals Rutte zei: ‘Varen in de mist.’ Link

We zijn geneigd weg te lopen van onze angsten

Laten we wel zijn – een huisarts heeft in de helft van de gevallen geen idee wat er medisch aan de hand is. Dat is de realiteit. Hij heeft geen diagnose en als hij die wel heeft, bestaat er vaak geen medische oplossing. Dus als je wel denkt die te moeten bieden, ben je in minstens de helft van de gevallen doodongelukkig. Dat speelde bij mij sterk. Ik had de indruk dat mensen meer van me verwachtten dan ik kon geven. Dat maakte het zwaar.’

Eenzaamheid is misschien wel het meest kenmerkende van de mens: dat is wat ons allemaal verbindt en het verdragen daarvan is wat ons te doen staat. Verzoening ermee is een opdracht. Hoe beter je dat kan, des te meer je je talent voor geluk kunt ontwikkelen. Als je eenzaamheid te veel uit de weg gaat, ga je van de mensen om je heen te veel verwachten; dan wil je dat zij verhullen dat het leven ook eenzaam, pijnlijk en vervelend kan zijn. Die ­verwachtingen kunnen de verhoudingen verstoren. Uiteindelijk moet je jezelf overeind houden en ben je verantwoordelijk voor je eigen geluk. Hoe fijn het ook is dat je vrienden, kinderen en een partner hebt, zij zijn niet daarvoor niet verantwoordelijk. Link

Als een stoïcijn de crisis door … dat betekent niet onverschillig zijn

165 – 180 na Christus. Het Romeinse Rijk wordt geteisterd door de ergste pandemie uit de Oudheid: de pest van Antoninus, vernoemd naar de toenmalige heerser, keizer-filosoof Marcus Aurelius Antoninus Augustus. Deze pest – in werkelijkheid ging het waarschijnlijk om pokken of mazelen – zou vijf miljoen dodelijke slachtoffers maken in de loop van een kwart eeuw. Daar kwam bij dat de filosoof Marcus Aurelius op meerdere fronten oorlogen had te voeren, terwijl hij geen ervaring had als militair bevelhebber en kampte met een zwakke gezondheid.

Op het slagveld, in zijn tent, maakte de stoïcijnse veldheer Marcus filosofische notities – om tot zelfkennis te komen, zichzelf te verbeteren, maar vooral ook om zijn gemoedsrust te bewaren in de extreme situatie. Zijn inzichten, en die van vele andere stoïcijnen, liggen ten grondslag aan het ‘Handboek voor de moderne stoïcijn’ van Massimo Pigliucci en Gregory Lopez, dat een paar maanden geleden verscheen. Centraal daarin staat het stoïcijnse uitgangspunt dat Epictetus, slaaf én stoïcijns filosoof, zo verwoordt: “We moeten zo goed mogelijk doen wat in onze macht ligt, en voor de rest met de omstandigheden omgaan zoals ze nu eenmaal zijn”. Is het een waardevol uitgangspunt in deze tijd, waarin het coronavirus onze levens en onze samenleving ontwricht? Link

‘In potentie zijn we allemaal kleine dictators’

Dat de mens vredelievend én gewelddadig kan zijn weet iedereen, maar over waarom dat zo is, wordt al eeuwenlang gebekvecht. Zijn we gemoedelijke wezens die gecorrumpeerd worden door krachten van buiten – voorheen door de listen van de Duivel, tegenwoordig door de verwrongen maatschappelijke structuren – ongelijkheid, opruiende politici, institutioneel racisme, imperialisme? Of is de mens van nature zelfzuchtig en agressief en moet hij juist in toom worden gehouden? In filosofisch steno: het is Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) versus Thomas Hobbes (1588-1679).

Pleitbezorgers van deze radicaal verschillende mensbeelden bestrijden elkaar tot op de dag van vandaag. Maar volgens de Britse antropoloog en primatoloog Richard Wrangham (72) zit ons altruïsme én onze nietsontziende moorddadigheid beide in onze genen. De menselijke soort is sociaal gezien opvallend weinig agressief en blijkt tegelijk in staat tot het aanrichten van enorme slachtpartijen. Hoe de evolutie deze vreemde gespletenheid in ons heeft verankerd, is de vraag die Wrangham beantwoordt in The Goodness Paradox, dat vorig jaar verscheen. Link

‘Je wordt niet gelukkig door je omstandigheden te veranderen’

Jan Geurtz was niet altijd de boeddhistische goeroe die hij nu is. Hij moest eerst een hele reeks verslavingen overwinnen („van drugs tot roken tot prostituée-bezoek”), een burn-out te boven komen en een echtscheiding doormaken voordat hij in aanraking kwam met spiritualiteit. „Een tamelijk normaal leven dus”, vertelt hij grappend aan de thee in zijn woonboerderij in de Veluwse bossen. In zijn zitkamer die op de bomen uitkijkt staan een boeddhistisch altaar en een gong.

Geurtz (69), grijze haren, rustige ogen, is de laatste jaren uitgegroeid tot een populaire schrijver en spreker over spiritualiteit. Zelf heeft hij niet zoveel met de term goeroe. „Dat suggereert dat ik het allemaal wel zou weten terwijl ik ook nog veel moet leren.”

Hij schreef diverse boeken waarin hij boeddhistische wijsheden vertaalt naar praktische tips voor een beter leven: relaties, opvoeden, van verslavingen afkomen. Van zijn populairste boek, Verslaafd aan liefde (2009), verkocht hij ruim 100.000 exemplaren.

In februari verschijnt een jubileumeditie daarvan, net als het nieuwe Wijzen naar de maan, een boek over zijn eigen spirituele zoektocht. Ook zijn lezingen, en de YouTube-video’s en podcasts waarin hij optreedt zijn opvallend populair.

Boeddhisme en oosterse spiritualiteit zijn al decennia in zwang in het Westen, maar Geurtz merkt de laatste jaren wel een verandering. „Vroeger kwamen er vooral veertigers, vijftigers en zestigers op af, nu twintigers en dertigers.” Link

‘Het coronavirus is een gezonde correctie op onze megalomane levensstijl’

“Het coronavirus is óók zo’n waarheid. Het is een gezonde correctie op onze megalomane levensstijl, een tik van de Schepper, de natuurwet, een homeostase – of welke begrippen je daar ook voor zou willen gebruiken. Het is niet toevallig dat het nu komt. Als je kijkt naar de globalisering, hoe we eindeloos de wereld overvliegen, hoe we ons verhouden tot het eten van dieren, hoe alles vermarkt wordt, dan is de logische consequentie dat er een keer gecorrigeerd moet worden. Als je eindeloos water in een glas blijft schenken, stroomt het ook een keer over. Simpelweg omdat al dat water niet in één glas past.

“Je ziet dat zo’n correctie onmiddellijk veel impact heeft: de lucht wordt schoner, mensen gaan nadenken over sociale context, over fysiek contact. De voordelen zijn legio en tóch zullen hebzucht, een hang naar luxe en egoïsme na verloop van tijd de kop weer opsteken waarna een nieuwe tik nodig is. We maken continu dezelfde fouten. De mens is en blijft een simpel, hardleers wezen. Ik ben altijd een misantroop geweest, maar nu vraag ik me af: ben ik om die reden psychiater geworden of is het omgekeerd en ben ik juist cynisch geworden sinds ik psychiater ben?” Link

‘Je wordt niet gelukkig door je omstandigheden te veranderen’

Jan Geurtz was niet altijd de boeddhistische goeroe die hij nu is. Hij moest eerst een hele reeks verslavingen overwinnen („van drugs tot roken tot prostituée-bezoek”), een burn-out te boven komen en een echtscheiding doormaken voordat hij in aanraking kwam met spiritualiteit. „Een tamelijk normaal leven dus”, vertelt hij grappend aan de thee in zijn woonboerderij in de Veluwse bossen. In zijn zitkamer die op de bomen uitkijkt staan een boeddhistisch altaar en een gong.

Geurtz (69), grijze haren, rustige ogen, is de laatste jaren uitgegroeid tot een populaire schrijver en spreker over spiritualiteit. Zelf heeft hij niet zoveel met de term goeroe. „Dat suggereert dat ik het allemaal wel zou weten terwijl ik ook nog veel moet leren.”

Hij schreef diverse boeken waarin hij boeddhistische wijsheden vertaalt naar praktische tips voor een beter leven: relaties, opvoeden, van verslavingen afkomen. Link

Luister om te begrijpen

Geweldloze Communicatie is bedacht door de Amerikaanse psycholoog Marshall Rosenberg. De hoofdvraag van de methode is: hoe kom je dichter tot elkaar? In plaats van: hoe krijg je je gelijk? Op een zonnige dag in mei legde trainer Jan Carel van Dorp ons de basis van de methode uit. „Communiceren is luisteren. Wanneer luisteren om te reageren overgaat in luisteren om te begrijpen, ontstaat er echt contact. Verbinding moet altijd boven inhoud gaan.”

Dat klinkt misschien nogal wiedes, de crux zit hem vooral in het ‘hoe’. Daar zijn vier stappen voor: eerst het benoemen van een waarneming, daarna het benoemen van je gevoel, het benoemen van je behoefte en uiteindelijk het doen van een verzoek. En allemaal zonder te oordelen. Link

Verlaag je verwachtingen

„Wie niet boos kan worden is een dwaas, wie het niet wil is wijs” (Seneca). „Je hebt macht over je geest, niet over de gebeurtenissen buiten jou” (Marcus Aurelius). „Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen maken over dingen waar je geen invloed op hebt” (Epictetus).

Zo’n tweeduizend jaar geleden ontstond de stoïcijnse filosofie in het Griekse en Romeinse rijk. Het stoïcisme, of de stoa, wordt toegeschreven aan Zeno van Citium, die rond 300 voor Christus leefde. Nu, in de 21ste eeuw, is de filosofie opnieuw populair. Het gedachtegoed leent zich voor ‘inspiratiequotes’, er worden lezingen en trainingen over gegeven en de filosofie vormt de leidraad in diverse management- en zelfhulpboeken.

Zo is daar de bestseller The Subtle Art of Not Giving a Fuck (2016) van Mark Manson, waarvan 6 miljoen exemplaren werden verkocht. Het stoïcisme is ook een hoofdthema bij schrijver Ryan Holiday, die onlangs Stillness Is the Key uitbracht, over het beteugelen van constante rusteloosheid. Eerder schreef hij The Obstacle Is the Way (2014) en The Daily Stoic (2016). Al in 1989 scoorde Steven Covey met de door het stoïcisme beïnvloede managementtheorie the circle of influence, uit zijn The 7 Habits of Highly Effective People (meer dan 25 miljoen keer verkocht). Allemaal bedoeld om ons leven te verbeteren en ons werk gemakkelijker te maken.

Het probleem is niet wát er gebeurt, of welke tegenslag je ondervindt, maar hoe je daarmee omgaat, luidt een grondbeginsel van het stoïcisme. En dat slaat aan. Maar waarom hebben we in deze tijd een filosofie nodig die in feite voor een hele andere maatschappij werd bedacht? Link

We zijn het veel meer eens dan we denken

Van de gemiddeld tachtig jaar op aarde brengt een doorsnee mens ongeveer en door. In die twintig jaar (!) dat hij naar een scherm kijkt, vormt zich een flink deel van zijn wereldbeeld.

Dat beeld ziet er ongeveer zo uit. 

De wereld is gepolariseerder dan ooit. Over bijna alle grote onderwerpen – van klimaat tot immigratie, van vluchtelingen tot racisme – staan we lijnrecht tegenover elkaar. We leven in ‘bubbels van het eigen gelijk’ – of erger nog:  De verdeeldheid is zo groot dat we niet alleen andere meningen, maar zelfs andere feiten zijn toegedaan. De wereld is zwart-wit, links-rechts, voor-tegen – en daartussen gloort niets meer dan een gapend gat van onmin, onbegrip en onverzoenlijkheid. Link

De meeste mensen deugen – in de praktijk

Voor alles een eerste keer. Ik ben inmiddels 31 jaar en – hoewel licht kalend – nog steeds zo fris als een hoentje. Of althans, zo voel ik me. Toch moet ik bekennen dat, als het over zaken als YouTube, Instagram en Snapchat gaat, ik me regelmatig oud voel. Stokoud.

Zelfs als heuse millennial ervaar ik een grote, gapende kloof ten opzichte van de generatie onder mij. Dat is de generatie die met de smartphone is opgegroeid, die de NPO als geriatrisch instituut beschouwt en die alle nieuws, entertainment en levenswijsheden door influencers en ander volk op YouTube en Instagram krijgt toegediend.

Ik vond het dan ook ontzettend leuk toen Marije van der Made, professioneel YouTuber, mij vroeg of ik mee wilde doen aan een van haar video’s. Ze had mijn boek De meeste mensen deugen gelezen, was geïnspireerd geraakt, en wilde nu m’n theorie in de praktijk brengen. Wat zou er gebeuren als je een maand lang aardige dingen doet voor vreemden?

Zie het resultaat … Link

Stop met streven naar geluk

Wie geluk nastreeft, moet volgens haar bereid zijn een ‘service mindset’ aan te nemen. „We vinden niet allemaal onze roeping in het leven. Maar dat betekent niet dat we geen zinvolle doelen in ons werk kunnen ontdekken.” Ze wijst erop dat winkelbedienden, verplegers en docenten overladen worden met routinetaken en soms het zicht op het hogere doel kwijtraken. „Maar als we onze taak zien als een kans om anderen te helpen, zullen ons leven en werk aan betekenis winnen. Dat is de erfenis die we kunnen achterlaten.” Link

The surprising benefits of being bored

Many of us lead incredibly busy lives, constantly hopping from one task to the next, and when we’re blessed with a little bit of downtime, we pick up our phones, and scroll the boredom away.

But is that the best way use of our time?

Sandi Mann, a senior psychology lecturer at the University of Central Lancashire in the UK says boredom is an essential part of the creative process and should be applied to our day-to-day lives. Link

De ander is leidraad voor het goede

Praten met Jan Keij is praten met Emmanuel Levinas. Goed, dat is overdreven. Keij, die een praktijk voert als zelfstandig filosoof, laat zich ook graag inspireren door Nietzsche en Kierkegaard. Maar Levinas – 1906-1995 – staat wel degelijk centraal in wat Keij te zeggen heeft over het leven, zeker als het gaat om de zoektocht naar het goede. Steeds weer komt hij terug op het appèl dat de ander op een mens doet – daar ligt bij Levinas de basis van de moraal.

Dat gaat zover dat Keij over de mens zegt dat die niet alleen een gevoeligheid voor anderen hééft, maar zelfs die gevoeligheid ís. Klinkt dat wat al te vroom, weet dan dat Keij er meteen aan toevoegt in gedachten menigeen te hebben omgelegd: “de ander kan een behoorlijke sta-in-de-weg zijn.”

Zoetsappig is zijn visie niet; hij pleit in navolging van Levinas ook onbekommerd voor het genieten van het leven en voor een gezonde dosis egoïsme: “Je moet ook voor jezelf zorgen.” Maar filosofisch gezien is hij gegrepen door de ‘copernicaanse wending’ die Levinas veroorzaakte door de ander als uitgangspunt te nemen. Link

Scroll to Top