Duurzaam

Friesland breekt de natuur helemaal af

In Nederland is de biodiversiteit verschrompeld tot ongeveer 15 procent van de situatie in 1900. Dat is een schokkende afname. Gemiddeld resteert in Europa nog bijna de helft van de oorspronkelijke soorten.

Op wereldschaal is ruim zeventig procent behouden gebleven, schreef het Planbureau voor de Leefomgeving in 2014. Maar in Nederland is dus 85 procent verdwenen van het bodemleven, van wat er vliegt, kruipt en zwemt, van wat er groeit in de natuur.

Kunstenaar Christiaan Kuitwaard, een van de samenstellers van ‘Veldwerk’, haalt een herinnering op aan fietstochtjes met zijn ouders door de weilanden rond IJlst. “De lucht was vol van vogelgeluiden. Nu hoor je bijna niets meer als je door de weilanden fietst. Langzaam besef je dat een weiland geen natuur is, maar een leeg agrarisch industriegebied.” Friesland is per saldo de provincie waar de afbraak het hevigst is te merken. Link

Veluwe smacht naar nieuwe moerassen

Het is er verraderlijk diep. In het midden bijna een meter. Langs de kant tasten zijn vingers voorzichtig de oever af. Alsof hij het nieuwe, wankele evenwicht op deze plek niet wil verstoren. En dan: “Hebbes! Een pootafdruk van een hert.’’

Op het eerste oog lijkt de beek rommelig. Veel bochten met dooie takken. Omgevallen bomen. Alsof de boswachter dit hoekje is vergeten. Juist niet, vertelt Veldhuis. Hij werkt als adviseur bij Waterschap Vallei en Veluwe. Deze oude watergang tussen Staverden en Hierden kent hij als zijn broekzak. Een beek van twintig kilometer, de langste van de Veluwe. Zes jaar geleden werd deze verscholen plek in de Leuvenumse bossen uitgeroepen tot waterlaboratorium. Samen met Natuurmonumenten en Wageningen UR bekijkt Veldhuis wat er gebeurt als de beek ook buiten de oevers mag treden. Daarom is de waterbodem indertijd met zand verhoogd. Met behulp van trekpaarden werden bomen in de beek gelegd, om de stroming af te remmen en het water een andere loop te geven. In de drassige zoom krijgen zaden nu meer kans om te kiemen, waar voorheen alles in hoog tempo richting Veluwemeer stroomde. Vooral na een hoosbui. Link

Vergroot je weerbaarheid

“De voedselcrisis die we tot nu toe hadden, leek te negeren, het bleef business as usual. Nu de trein piepend tot stilstand komt, worden we gedwongen alles anders te doen, we móéten richting kiezen. De vragen zijn niet veranderd, maar we zien door Covid-19 scherper wat er mis is met ons voedselsysteem.”

Steel refereert aan de menselijke inmenging in de natuur, waardoor wilde dieren virussen op mensen kunnen overdragen, het westerse eetpatroon dat mensen ongezond maakt en kwetsbaar voor het virus, de mondiale voedselketens waarvan nu schakels breken, de afhankelijkheid van de wereldhandel. „Het hele systeem is gestut op de illusie van goedkoop voedsel, terwijl goedkoop voedsel niet bestaat. Het is alleen zo dat we de schade die onze voedselproductie veroorzaakt niet meerekenen in de prijs.”

Alles hangt met elkaar samen, betoogt Steel, en komt neer op hetzelfde. „Voedsel heeft te weinig waarde. We moeten veranderen, niet alleen om minder kwetsbaar te zijn, maar ook, voor wat ik noem, een goed leven.” Link

Vader van Moeder Aarde

Wie wandelend de route aflegt naar de cottage van de Britse uitvinder en denker James Lovelock waant zich in het decor van zijn gedachtegoed. De zon schijnt op deze dinsdagmorgen, maar de harde wind lijkt te willen benadrukken dat dit toch echt geen vriendelijke dag is. Links van het pad de beukende zee en de kiezels van Chesil Beach, rechts de ruige heuvels van het Zuid-Engelse graafschap Dorset. De ‘Jurassic Coast’ hier is relatief onaangetast omdat ze lange tijd eigendom was van de Bitse marine. Het toerisme wordt klein gehouden met parkeerverboden, bordjes als ‘the last car that parked here is still missing’ en een betonnen hokje met daarop gekalkt: ‘This is not a toilet, so stop using it as one.’

Lovelocks vrouw Sandy, een Amerikaanse met wie hij al ruim dertig jaar samen is nadat zijn eerste vrouw was overleden, opent de zijdeur van de bescheiden cottage met uitzicht op zee: ‘De voordeur klemt met dit vochtige weer.’ Als ik ben binnengekomen stelt ze me voor aan James – Jim voor intimi – die in de kleine, met stapels boeken gevulde woonkamer staat te wachten. Hij beweegt wat stram, zijn stem kraakt en zijn zinnen komen wat traag uit zijn mond, maar voor een man van honderd klinkt hij ongekend energiek, weloverwogen en helder. Bijna twee uur later zal het Sandy zijn die, om haar man in bescherming te nemen, een taxi bestelt voor de interviewer.

Lovelock is chemicus, werkte tientallen jaren als wetenschapper maar voelt zich bovenal ingenieur. Als uitvinder van een supergevoelige detector voor stoffen in de atmosfeer stond hij min of meer aan de wieg van de milieubeweging. Maar beroemd werd hij pas echt dankzij een hypothese waarover hij in 1979 zijn eerste publieksboek publiceerde: Gaia: A New Look at Life on Earth. Daarin betoogt hij dat de aarde, inclusief alles wat erop leeft, maar ook de atmosfeer, oceanen en gesteentes, zich gedraagt als een superorganisme. Gaia, aldus Lovelock, reguleert zichzelf zodat de omstandigheden in stand blijven om het leven te doen voortbestaan. Link

De wereld kan op waterstof rekenen

Om verdere opwarming van de aarde zoveel mogelijk tegen te gaan, moeten we de uitstoot van broeikasgassen geleidelijk staken. Dat betekent in de praktijk stoppen met het verbruik van fossiele brandstoffen, zoals olie en gas. Dat is mogelijk door te elektrificeren, zoals nu al met de auto gebeurt. De cv-ketel kan worden vervangen door een elektrische warmtepomp. Voorwaarde is dan wel dat er voldoende groene stroom is, via bijvoorbeeld wind en zon.

Maar dan zijn we er nog niet. Anders dan olie en gas is stroom veel moeilijker op te slaan. Die opslag is noodzakelijk om op piekmomenten of op dagen zonder wind niet zonder elektriciteit te zitten. Ondanks de verbeterde technologie blijft het gebruik van accu’s duur. Veel beter is het om de stroom op te slaan als groene waterstof. Dat kan bijvoorbeeld in lege zoutcavernes, zoals dat nu al gebeurt met aardgas.

„Het voordeel van waterstof is dat veel van de benodigde technologie al lang bestaat”, zegt Ad van Wijk, hoogleraar toekomstige energiesystemen in Delft. „Doordat stroom uit wind en zon zo goedkoop aan het worden is, krijgt de ontwikkeling van waterstof nu een enorme impuls. Drie jaar geleden spraken we nog nauwelijks over waterstof, terwijl wij het al decennia gebruiken. Vijftig jaar geleden werd vloeibare waterstof al gebruikt bij raketlanceringen.” Link

Een groen land met brede rivieren – 2120

Om met het goede nieuws te beginnen: we hoeven niet grote delen van Nederland aan de golven prijs te geven om over honderd jaar nog veilig te kunnen leven. „Wij denken dat de verwachte zeespiegelstijging van anderhalve meter er niet toe leidt dat we het halve land moeten ontvolken”, zegt landschapsontwerper en onderzoeker Michaël van Buuren, een van de auteurs van een kaart van Nederland over honderd jaar, gemaakt door twintig onderzoekers van Wageningen University and Research op basis van de huidige kennis en inzichten over klimaat.

Wél zal Nederland in 2120 ingrijpend op de schop moeten zijn genomen, willen we er met de dan twintig miljoen inwoners veilig, gezond, welvarend en in harmonie met de natuur kunnen leven. En zet onverhoopt de zeespiegelstijging ineens toch veel krachtiger door? „Dan hebben we in elk geval een ontwikkeling in gang gezet die volgens ons hoe dan ook noodzakelijk is”, aldus Van Buuren. Link

Nederlands gezin steunt boerensector met 500 euro per jaar

De Algemene Rekenkamer becijferde in mei van dit jaar dat tweederde van de Europese inkomenssteun voor Nederlandse boeren naar agrariërs gaat met een bovenmodaal inkomen. Het onderzoek liet zien dat de gelden die Nederland jaarlijks uit Europa ontvangt, grotendeels ondoelmatig worden besteed. Ruim eenderde van de Nederlandse boeren die subsidie ontvangen zou ook zonder die inkomenssteun al bovenmodaal verdienen, terwijl deze subsidiepot er speciaal is om boeren te voorzien van een ‘redelijke levensstandaard’.

Hoge landbouwsubsidies stimuleren overproductie en schaalvergroting

Minister Wopke Hoekstra van Financiën liet in mei in een toespraak in Berlijn weten dat Nederland in Europees verband al langer kritisch is over de hoge landbouwsubsidies in de EU, omdat die overproductie en schaalvergroting stimuleren. Volgens hem kan dat beter besteed worden aan (groene) technologische ontwikkeling en innovatieve bedrijven. Link

Hier redden we ons wel

Ze had er weer een in haar postvak, van een veeboer ditmaal. Beste mevrouw De Coninck, volgens mij zit het helemaal anders met dat klimaat. Want klimaatwetenschappers zoals u zeggen nou wel dat het probleem bij de veesector zit, maar intussen is de veestapel gekrompen terwijl de temperatuur verder omhoog is gegaan.

Ja, mevrouw De Coninck van de Radboud Universiteit: hoe zit dat nou?

‘Ik probeer dat soort vragen altijd te beantwoorden. Zo van: er zijn meerdere oorzaken, en het probleem is wereldwijd, niet alleen Nederlands. Ik krijg geregeld van die half aanvallende mailtjes: het is toch allemaal onzin, die wetenschap. Maar dit is gewoon iemand met een oprechte vraag. Ik voel me dan verantwoordelijk om daarop in te gaan.’

Allemaal weten ze Heleen de Coninck (42) te vinden, de klimaatontkenners en de klimaatdrammers en de klimaatbezorgden. Een scholier vroeg haar: ik maak me zorgen om het klimaat, wat voor opleiding moet ik nou doen? Een gepensioneerde heer stuurt haar epistels waaruit moet blijken dat het allemaal reuze meevalt met de klimaatverandering. Anderen sturen haar juist sombere overpeinzingen: wat hebben klimaatregelen eigenlijk voor zin, Rusland en China doen toch niet mee. Link

Niets doen is ook een besluit met gevolgen

De ernst van de situatie wordt nog altijd niet beseft. We staan werkelijk voor een existentiële crisis. Een ramp die alleen af te wenden is door een radicale transformatie van onze samenleving, onze economie en onze waarden, wat we belangrijk vinden in het leven. En niet alleen in Europa, maar ook in Amerika, in China en India. Maar er is moed voor nodig om onder ogen te zien hoe moeilijk dat is.

„Bij mij daagde dat besef, toen ik ‘Deep Adaptation (Diepe aanpassing); een wegwijzer om ons door de klimaatcatastrofe te leiden’ las, een artikel van Jem Bendell, hoogleraar aan de Universiteit van Cumbria in Engeland. Hij laat zien dat het onwaarschijnlijk is dat we de CO2-uitstoot voldoende kunnen verminderen. Daarom moeten we ons erop voorbereiden dat het niet lukt.

„We moeten de mogelijkheid onder ogen zien, zegt hij, dat de temperatuur meer dan 2 graden zal stijgen. En dat er daardoor niet voor iedereen voldoende water en voedsel meer zal zijn. Wat tot grote sociale conflicten zal leiden, oorlogen en uiteindelijk tot een totale ineenstorting van onze samenleving.

„Dat kan allemaal relatief snel gebeuren. In vakkringen spreekt men bijvoorbeeld van een ‘multiple breadbasket failure’, een situatie waarbij er in veel regio’s grote droogte heerst en de oogsten mislukken. Binnen het leven van één mens kan de samenleving daardoor totaal ontwricht raken. We gaan dan een heel duistere toekomst tegemoet. Link

Het is niet meer 5 voor 12, de klok heeft al 12 uur geslagen

‘Ik ga de wereld proberen te redden.” Dat zei Peter Bakker op een avond, najaar 2011, tegen een van zijn beste vrienden. De oud-bestuursvoorzitter van post- en koeriersbedrijf TNT was net gevraagd als baas van de World Business Council for Sustainable Development in Genève. Na een paar gin-tonics vroeg die vriend: „En denk je ook dat het je gaat lukken?”

Op zijn positieve dagen schat Bakker de kans „10 tot 20 procent” dat we erin slagen binnen de grenzen van de planeet te gaan leven, ook als de wereldbevolking doorgroeit tot de voorspelde 9 miljard mensen. Op zijn negatieve dagen houdt hij de kans op „1 tot 5 procent”. Een kleine greep uit de lange lijst ontzaglijke problemen: armoede, ontbossing, overbevissing, klimaatverandering. Link

Weg met het laatste taboe

Juist jonge mensen die zich zorgen maken om be­vol­kings­groei moedig ik aan om twee kinderen te krijgen die ze proberen ver­ant­woor­de­lijk­heid aan te leren voor hun CO2-uitstoot en de planeet. Link

“Een fietsende vegetariër …

… die nooit vliegt, levert een flinke bijdrage. Peanuts echter vergeleken met mensen die kinderloos blijven”.

Heel wat mensen denken dat ze met een elektrische wagen een puike bijdrage leveren. Een Tesla zegt zeker iets over je inkomen en suggereert milieubewustzijn – een rijdende blauw-groene as als het ware – maar doet weinig voor het milieu. Is dat zo? Een Zweedse studie – zie Environmental Research Letter, 2017, 12 – berekende voor economisch hoog ontwikkelde landen als het onze wat verschillende persoonlijke gedragswijzigingen opleveren aan verminderde uitstoot.

Overschakelen op een elektrische auto spaart een halve ton CO2 per jaar, ongeveer evenveel als je kleren koud wassen en geen droogkast gebruiken. Doeltreffender is vegetariër worden. Dat reduceert de jaarlijkse CO2-uitstoot met 0,8 ton. Door niet heen en weer trans-Atlantisch te vliegen, spaar je telkens 1,6 ton uit. Nooit meer een auto gebruiken bespaart 2,4 ton per jaar. Een fietsende vegetariër die nooit vliegt, levert dus wel degelijk een flinke bijdrage.

Maar het is peanuts vergeleken met mensen die per jaar 58,6 ton uitstoot uitsparen, jaar na jaar, door kinderloos te blijven. Kinderen krijgen op hun beurt kinderen. Een geboorte veroorzaakt daardoor een exponentiële toename van CO2-uitstoot. Enkel kinderloze vrouwen kunnen met recht en rede scanderen “klimaat is mijn maat”. Link

Ik heb een allergie voor onzin

Vooral in de Verenigde Staten wordt de pseudosceptische bubbel in stand gehouden met geld uit de fossiele industrie. De Koch-broers, die rijk werden door de petroleumhandel, financieren denktanks die quasi-wetenschappelijke rapporten leveren om twijfel te zaaien. Fossiele reuzen als Shell en BP gaven bakken met geld uit aan een desinformatiecampagne, om beleidsmakers zand in de ogen te strooien. Maar de situatie in Nederland is onvergelijkbaar. Oké, recentelijk werd bekend dat vastgoedmiljonair Niek Sandmann een nieuwe onderzoeksgroep wil oprichten omdat hij de rapporten van het VN-klimaatpanel niet vertrouwt, maar over het algemeen lijkt geld niet de belangrijkste motivatie voor de Nederlandse twijfelzaaiers. Link

De Onbewoonbare Aarde

Bij de Bezige Bij verschijnt deze maand “De Onbewoonbare Aarde”, een vertaling van “The Uninhabitable Earth” van David Wallace-Wells. In 2017 publiceerde New York Magazine een lang artikel van Wallace-Wells met dezelfde titel. Dat artikel werd stevig bekritiseerd, ook vanuit de klimaatwetenschap. Deels ging die kritiek over de inhoud. Op een aantal punten gaf het artikel een onjuiste weergave van de wetenschap en op enkele andere punten ontbrak context, waardoor beweringen die op zich niet onwaar waren toch een verkeerde indruk van wetenschappelijke resultaten gaven. Daarnaast was er het nodige commentaar op de toonzetting van het stuk. Volgens Wallace-Wells was het bedoeld als een overzicht van worst-case scenario’s. Maar in plaats van als een verhaal over wat er in het uiterste geval zou kunnen gebeuren als werkelijk alles tegenzit, leest het meer als een aankondiging van een onafwendbaar doemscenario. Link

Scroll to Top