Hebzucht en Angst – Spinoza

Hebzucht en angst als oorzaken van bijgeloof

Als de mens in staat was al zijn zaken met gezond verstand te regelen, of als het lot hem steeds welgezind was, dan zou niemand zich nog door bijgeloof laten leiden. 

Maar aangezien men vaak radeloos is omdat men zich ernstig in het nauw gedreven voelt, of onzeker is over aardse goederen die men begeert, ja zo zeer dat men tussen hoop en vrees heen en weer geslingerd wordt – ja daarom is men veelal bereid de vreemdste dingen te geloven. Twijfel wordt immers al door het minste of geringste gevoed, vooral wanneer er hoop en vrees in het spel zijn. Het is een gemoedstoestand die lichtgelovig en eigengereid maakt.

Ik denk dat dit geen mens onbekend voorkomt, ook al denk ik dat de meesten van ons zichzelf nauwelijks kennen. Immers een ieder die met anderen heeft verkeerd zal hebben geconstateerd dat de meeste mensen, niet door ervaring gehinderd, de wijsheid in pacht lijken te hebben zo lang het hun goed gaat, ja zelfs gekwetst zijn als men hun raad wil geven. 

Maar bij tegenspoed weten ze ineens niet meer wat hun te doen staat en vragen ze iedereen nederig om raad.  En hoe dwaas, absurd of zinloos het verstrekte advies ook is, ze doen wat hun gezegd wordt. En bij de geringste verandering in de situatie wordt nu eens op verbetering gehoopt, dan weer voor verslechtering gevreesd.

Bijgeloof – politiek uitgebuit en misbruikt

Zo snel als de mens in allerlei vormen van bijgeloof vervalt, zo moeilijk is het ervoor te zorgen dat hij aan één vorm vasthoudt. De ellende onder de mensen is immers altijd dusdanig groot dat men er niet in kan berusten. Daarom is er altijd grote interesse voor wat nieuw is en verlustigt men zich in zaken die nog niet hebben teleurgesteld. Deze wankelmoedigheid heeft al vaak tot opstanden en wrede oorlogen geleid.
Uit genoemde eigenschappen blijkt de juistheid van hetgeen Curtius zegt (Boek 4, Hoofdstuk 10), namelijk ‘de massa wordt door niets effectiever beheerst dan door bijgeloof.’ Onder het mom van godsdienstigheid wordt zij er derhalve snel toe gebracht haar vorsten nu eens als goden te vereren, dan weer hen te vervloeken en verfoeien als waren zij de mensheid een pest.
Om dit tegen te gaan hebben de vorsten er alles aan gedaan om het al dan niet ware geloof zodanig met rituelen te versieren, dat het uiterst belangrijk wordt geacht en door een ieder te allen tijde strikt wordt nageleefd.

Met name de Islamieten zijn hierin succesvol geweest. Ook hebben zij weten te bereiken dat het geloof ter discussie stellen als misdadig wordt beschouwd en het menselijk beoordelingsvermogen zo veel vooroordelen te laten bevatten, dat het de ziel geen ruimte meer laat voor gezond verstand of twijfel. 

Liselotte Demmers , hertaling van vertaling Wim Klever – Theologisch-Politieke Verhandeling, Eburon Delft 2010, 2e druk

Spinoza – 1632-1677

Uiterst moedige, radicale Nederlandse denker, – ‘Vader van de Verlichting” – werd om zijn denkbeelden verbannen uit de Joodse gemeenschap van Amsterdam
Spinoza is de bekendste filosoof uit de Nederlandse geschiedenis. Hij stond voor de scheiding tussen kerk en staat, tussen theologie en filosofie en stond pal voor vrijheid van meningsuiting. Spinoza wordt gezien als de hoofdpersoon, het begin van de Verlichting en de opkomst van de natuurwetenschappen: ‘elke religie, of het nu katholicisme, protestantisme, islam of jodendom is, ontneemt ons het zich op religieuze kernwaarheden’.

Scroll to Top